LỜI PHI LỘ: TẠP CHÍ TRIẾT HỌC VÀ TƯ TƯỞNG SỐ 17 TƯỞNG NIỆM JÜRGEN HABERMAS
Trong số 17, tháng Tư 2026 này, Tạp chí TRIẾT cùng cộng đồng triết học tưởng niệm Jurgen Habermas (1929-2026), vị triết gia lớn đại diện cho trường phái Frankfurt, Đức quốc. Habermas được xem như là nhà tư tưởng ảnh hưởng lớn cuối cùng cho một thế hệ triết gia lục địa Âu Châu còn lại từ Thế kỷ XX. Giáo sư Trần Văn Đoàn, xem bài trong số này, đặt Habermas ngang hàng với Heidegger ở tầm ảnh hưởng tư tưởng. Năm 2000, Ken Wilber, triết gia Hoa Kỳ, cho rằng Habermas là triết gia xã hội đương thời vĩ đại nhất.
Nếu có một hình ảnh biểu tượng nào dành cho Habermas thì chúng ta hãy hình dung ra một ông lão trăm tuổi đứng trên một bờ đê lớn đang rạn nứt của Dự án Hiện đại để dang hai tay cố ngăn lại giòng nước Hậu Hiện đại đang ầm ầm phá vỡ những khối đá di sản lớn của cái mà Habermas gọi là “Hiện đại tính – một dự án chưa hoàn tất.”
Ở những năm trong thập kỷ 1980 – 90, Habermas đã từng viết, “Tất cả chúng ta vẫn là những người đồng hành thời cuộc với các triết gia trẻ trong trường phái Hegel – the Young Hegelians – vốn muốn đoạn tuyệt với chủ thuyết Trí năng Tuyệt đối mà Hegel chủ trương. Khởi đi từ Marx, theo Thomas McCarthy, trong lời Giới thiệu cho Tuyển tập, The Philosophical Discourse of Modernity, rằng, các triết gia tả phái muốn phá vỡ sự thống trị của lý tính và tinh thần mà Hegel đã dựng lên. Khối tư duy trẻ và tả phái này mang chủ trương đạp đổ ngai vàng triết học thuần lý vốn đã ngự trị tri thức Âu Châu trong hai thế kỷ qua. Theo họ, gốc rễ lý tính với ngọn ngành khoa học, kỹ thuật đã đưa nhận loại đến bờ khủng hoảng nhân văn trầm trọng. Lý tính nay đã trở nên một nguồn nước ô nhiễm, đánh mất những giá trị làm người cơ bản. Đó là động cơ triết học mà Nietzsche khởi đi với tuyên ngôn về một thể loại con người mới, đến nỗ lực chữa lành bằng ngôn ngữ của Wittgenstein, hay là dự án vượt qua siêu hình học truyền thống của Heidegger.
Habermas như là người canh và giữ đập nước Hiện đại tính vốn đang đi vào thời quán tàn lụi bằng ý chí khôi phục vai trò Lý tính cho giai thời mới khi mà phong trào phủ quyết Hiện đại tính đang lên cao ở lục địa Âu châu. Cũng theo McCarthy, dự án lớn của triết gia lão thành này – cho một trọng trách tự kiêm đó – là xây đắp một cơ đồ diễn ngôn mới nhằm chỉ ra những con lộ từng được đánh dấu nhưng chưa được đi qua: ý chí cương quyết phủ định đối với thể loại Lý tính nặng chủ quan – subject-centered reason – để thay vào đó là một giòng Lý tính Hiệp thông mà Habermas gọi là Hành động Tương giao – Communicative Action. Ở đây, chủ quan tính không mang thứ tự ưu việt – mà chỉ đóng chức năng hình thái đời sống với các hệ thống ngôn tử vốn tự chúng không kiến lập nên thế gian mà chỉ là những yếu tố hỗ tương trong một thế giới đại đồng đang được hiện bày ra qua ngôn ngữ. Tức là, theo Habermas, hệ thức duy chủ quan phải được vượt quan và thay vào đó bằng một thể loại phong hóa truyền thông nhằm nâng cao thể tính thông giao liên-chủ-quan giữa người và người.
Ngày nay ở Việt Nam, các tác phẩm chính của Habermas đã được phiên dịch ra Việt ngữ và đang được bàn thảo và học tập khá rộng rãi và phổ biến. Tạp chí Triết học và Tư tưởng ở số này mong góp phần nhỏ nhằm khơi sáng ít nhiều công trình gìn giữ Hiện đại tính mà vị triết gia này đã cố gắng theo đuổi. Các bài của Giáo sư Trần Văn Đoàn sẽ đưa độc giả vào thế giới triết học và tư tưởng của Habermas một cách sâu rộng, đặc biệt là câu chuyện cá nhân của Giáo sư đối với Habermas.
Ban Biên Tập xin chân thành cám ơn Giáo sư Nguyễn Quang Hưng và Ban Trị sự, cùng với sự cố vấn đắc lực của Giáo sư Trần Văn Đoàn, đã liên tục vận động đốc thúc công việc để Tạp chí TRIẾT liên tục phát huy nội dung, chất lượng bài vở, và cho lên mạng đúng hẹn.
Chúng tôi cũng xin thông báo: Vì lý do sức khỏe, Tiến sĩ Dương Ngọc Dũng sẽ không còn đảm trách vai trò Trưởng ban Biên tập cho Tạp chí. BBT xin trân trọng cám ơn và chúc Tiến sĩ Dũng và gia đình mọi sự tốt lành. Từ số 17, Giáo sư Hưng sẽ kiêm nhiệm chức năng quan trọng này.
Trân trọng,
NGUYỄN HỮU LIÊM
Tổng Biên Tập
