THÁNH TÔMA VÀ ĐỜI SỐNG TÌNH CẢM
Phan Tấn Thành
Trung tâm học vấn Đa Minh, TP. Hồ Chí Minh
Nhập đề
Chắc hẳn tựa đề cuốn sách không khỏi gây ngạc nhiên cho nhiều người đọc: phải chăng thánh Tôma Aquinô cũng là một con người tình cảm, chứ không nguyên chỉ là một triết gia với đầu óc luôn bận rộn với suy tư, hoặc chỉ là một thánh nhân mải miết chiêm ngắm những thực tại trên trời?
Xin thưa ngay rằng chúng tôi sẽ không bàn về đời sống tình cảm của thánh Tôma, mà chỉ muốn tìm hiểu tác giả đã nói gì về đời sống tình cảm của con người, đặc biệt là về tầm quan trọng của tình cảm trong con đường trở về với Thiên Chúa.
Như chúng ta đã biết, trong tác phẩm Summa Theologiae, tác giả không chỉ đề cập đến Thiên Chúa tự tại, nhưng đã dành phần lớn tác phẩm để bàn về chuyển động từ Thiên Chúa đến con người (exitus) và chuyển động của con người trở về với Thiên Chúa (reditus). Thế nhưng con người là một hợp thể gồm bởi linh hồn và thể xác. Con người khác với các thiên thần ở chỗ ngoài hồn thiêng còn có thể xác là một yếu tố giống như động vật; đồng thời, khác với các động vật, con người có lý trí chứ không chỉ có các cảm giác mà thôi. Tình cảm biểu lộ khía cạnh vừa chung vừa riêng giữa con người và động vật, và con người hướng về Thiên Chúa với tất cả hồn và xác, như sách Đệ-nhị-luật 6,5 đã viết: “Hãy yêu mến ĐỨC CHÚA, Thiên Chúa của anh (em), hết lòng hết dạ, hết sức anh (em)”.
Để tránh những hiểu lầm và tranh cãi vô ích, thiết tưởng cần xác định rõ đối tượng nghiên cứu. Đề tài nghiên cứu tập trung vào khái niệm passio trong nguyên bản Latinh. Mới nhìn thoáng qua, nhiều người đã vội nghĩ đến passion trong tiếng Pháp và tiếng Anh, rồi chuyển sang tiếng Việt là “đam mê”. Sự thực không phải như vậy. Passio trong tiếng Latinh thời Trung cổ tương đương với các từ cận đại là “emotion, sentiment”, tạm dịch là “cảm xúc, tình cảm” (chứ không phải là “đam mê”). Dĩ nhiên, cần phải dành chương mở đầu để bàn về ý nghĩa của các từ ngữ. Kế đó, chúng ta sẽ xem thánh Tôma đã nói gì về các passiones nói chung (bản chất, nguồn gốc, phân loại), trước khi đi vào phân tích 11 passiones nói riêng (yêu, ghét, thèm, lánh, vui, buồn, thích, tởm, mong, nản, sợ, liều, giận; hoặc dịch ra Hán Nôm là: ái, hận, khát, sờn, hỉ, sầu, hy vọng, tuyệt vọng, hãi, dũng, nộ). Điều thú vị là các passiones ấy có nhiều điểm trùng hợp với “thất tình” bên Đông Phương (hỷ, nộ, ai, lạc, ái, ố, dục). Vì thế tựa đề “tình cảm” không phải là sai. Dù sao, thánh Tôma xác nhận một chân lý mà tất cả chúng ta đều biết, đó là các “tình cảm” (cảm xúc) này ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống luân lý và đời sống tâm linh. Tuy nhiên, khi đối chiếu các giáo phụ cũng như nhiều tôn giáo Đông phương, điều độc đáo của thánh Tôma nằm ở chỗ khẳng định rằng các passio tự nó không tốt không xấu xét dưới khía cạnh luân lý đạo đức. Tính cách luân lý tuỳ thuộc vào mức độ mà chúng được điều khiển bởi lý trí và ý chí. Đừng quên rằng Chúa Giêsu cũng có lúc vui, buồn, giận, sợ hãi.
Nội dung của quyển sách sẽ được xếp đặt theo thứ tự như sau. Trước hết, cần giải thích ý nghĩa các từ ngữ trong tiếng Latinh của thánh Tôma và trong ngôn ngữ cận đại, cũng như những khái niệm cổ điển của Đông phương. Tiếp theo, chúng tôi sẽ đi vào ba phần chính.
Phần thứ nhất: Khái niệm tổng quát về các passio (tạm dịch là “cảm xúc”) trong lịch sử triết học Hy lạp và các giáo phụ, và đặc biệt là trong Summa Theologiae của thánh Tôma Aquinô.
Phần thứ hai: Phân tích 11 cảm xúc nói riêng, được gom vào hai nhóm chính, thuộc về “tham dục” và “nộ dục”.
Phần thứ ba: Chúng ta sẽ đối chiếu tương quan giữa các cảm xúc với nhau, và mối liên hệ của chúng với lý trí và ý chí, từ đó nảy ra nhiều vấn đề thuộc lãnh vực luân lý và tu đức.
